Psychodeliki – to słowo prawdopodobnie wywołuje w Tobie wszelkiego rodzaju obrazy i skojarzenia. Ale skąd właściwie wziął się ten osobliwy termin? W tym wpisie cofamy się o krok i przyglądamy się pierwotnemu znaczeniu samego słowa „psychodeliczny” jako wstępowi do zrozumienia tych fascynujących substancji.
Nazwy przed ukuciem słowa „psychodeliki”
Na długo przed pojawieniem się tego terminu rośliny i substancje chemiczne wywołujące niezwykłe efekty na umysł i percepcję otrzymywały nazwy skupiające się na ich pozornie dziwacznych skutkach psychicznych. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku określano je mianem „halucynogenów” – co miało oznaczać, że mogą wywoływać halucynacje lub wizje oderwane od rzeczywistości. Inni nazywali je „psychotomimetykami” – słowem sugerującym, że potrafią naśladować psychozę, wywołując urojenia lub każąc widzieć rzeczy, których nie ma.
Obie te terminologie niosły wyraźnie negatywne skojarzenia z chorobą psychiczną i patologią. Niektórzy pionierzy badający te substancje w tamtym czasie byli jednak przekonani, że można odkryć w nich znacznie więcej wartości, jeśli tylko uda się je lepiej zrozumieć.
Humphry Osmond i poszukiwanie nowego słowa
Jednym z tych pionierów był Humphry Osmond, brytyjsko-kanadyjski psychiatra pracujący w latach pięćdziesiątych. W 1956 roku Osmond przygotowywał wystąpienie na zbliżającą się konferencję poświęconą grupie fascynujących substancji chemicznych i naturalnych, które badał – między innymi meskalinie, LSD oraz grzybom psylocybinowym. Chciał znaleźć dla tych związków nową nazwę, która nie kojarzyłaby się z chorobą ani psychozą.
Po rozważeniu wielu możliwości zatrzymał się na terminie, który sam ukuł – psychodeliczny. Rozkładając etymologię, łączył on grecki rdzeń „psyche”, oznaczający umysł, duszę lub ducha, ze słowem „deloun”, które tłumaczy się jako odsłaniać, ujawniać lub czynić widocznym. Razem ten neologizm znaczył „ujawniający umysł” – pojęcie, które według Osmonda naprawdę oddawało potencjał tych substancji.
W rymowanym dwuwierszu zawartym w korespondencji z pisarzem Aldousem Huxleyem Osmond zgrabnie podsumował swoje nowe słowo:
„Aby zgłębić piekło lub stać się anielski, weź po prostu szczyptę psychodelików.”
Implikacje terminu „psychodeliczny”
Osmond wierzył, że psychodeliki niosą obietnicę nie tylko dla medycyny i nauki, lecz także dla takich dziedzin jak psychologia, filozofia, sztuka i religia. Słowo to odzwierciedlało jego pogląd, że nie są one zwyczajnie psychotomimetykami, lecz mają znacznie szersze znaczenie dla ludzkiego umysłu i ducha. Termin szybko się przyjął i przetrwał próbę czasu, kształtując nasze rozumienie tej kategorii związków od ponad pół wieku.
Dodatkowe nazwy i znaczenia
Choć dziś „psychodeliczny” stał się nazwą dominującą, na przestrzeni lat substancje te funkcjonowały pod wieloma innymi określeniami. Różnorodność terminów świadczy o złożoności i bogactwie efektów, jakie potrafią wywołać psychodeliki.
Phantastica
Jedną z najwcześniejszych nazw było „phantastica” – ukute na początku XX wieku przez niemieckiego farmakologa. Pochodząc od tego samego rdzenia co „fantastyczny”, podkreślało wizjonerski i mistyczny charakter doświadczenia psychodelicznego. Słowo nigdy się w pełni nie przyjęło, ale uchwyciło ważny aspekt tych substancji.
Halucynogen
Termin „halucynogen” pojawił się w latach pięćdziesiątych i był używany przez Humphry’ego Osmonda oraz jego współpracowników. Jak już wspomnieliśmy, sugeruje on, że związki te potrafią wywoływać halucynacje – wrażenia zmysłowe niepowiązane bezpośrednio z bodźcem zewnętrznym. Choć bywa używany zamiennie ze słowem „psychodeliki”, halucynacje są tylko jednym z wielu możliwych efektów.
Psychotomimetyk
Słowo „psychotomimetyk”, oznaczające „naśladujący psychozę”, to kolejny kontrowersyjny i zawężający termin. Psychoza wiąże się z oderwaniem od wspólnej rzeczywistości, w tym z urojeniami i halucynacjami. Choć psychodeliki mogą krótkotrwale wywoływać takie stany, zrównywanie tego doświadczenia z pełnoobjawową psychozą jest mylące.
Enteogen
„Enteogen” zaproponowano w latach siedemdziesiątych, a jego znaczenie to „rodzący boskość w nas”. Słowo to podkreśla duchowe i mistyczne możliwości psychodelików w łączeniu osób z wyobrażeniami sacrum. W odróżnieniu od „psychodelicznego”, które koncentruje się na umyśle, „enteogen” odsyła bardziej bezpośrednio do doświadczeń transcendentnych lub religijnych, jakie te substancje mogą wyzwalać.
Empatogen i entaktogen
Wreszcie „empatogen” i „entaktogen” wprowadzono w latach osiemdziesiątych, aby opisać substancje takie jak MDMA. Odnoszą się one do wzmożonej empatii i emocjonalnej otwartości, które wywołują te konkretne związki. Choć nie są to klasyczne psychodeliki, podkreślają ich zdolność do pogłębiania bliskości międzyludzkiej.
Nie istnieje idealny termin obejmujący pełen wachlarz substancji psychodelicznych. Jednak zgłębianie tej różnorodności nazw i znaczeń tym wyraźniej odsłania głęboką naturę tych fascynujących związków chemicznych.
